27/09/2026
🏠 Są w Świdnicy takie miejsca, o których krążą niesprawdzone przekazy czy wręcz miejskie legendy albo przypisuje się im mało wiarygodne pochodzenie. Bez wątpienia należy do nich okazała kamienica przy ul. 1 Maja 27 (Moltkestr. 21), nazywana niekiedy „domem masonerii” albo wręcz dawną siedzibą loży masońskiej. Powodem są umieszczone nad wejściem przedstawienia cyrkla, węgielnicy i młotka. Historia budynku rzeczywiście łączy się ze świdnickim wolnomularstwem, ale związek ten ma zupełnie inne podłoże, niż głosi część powtarzanych opowieści.
📜 Według akt gruntowych kamienica przy Moltkestraße 21 została wzniesiona w latach 1889-90, a jej właścicielem był mistrz ciesielski i członek magistratu Konstantin Urban. Wbrew powielanej błędnej opinii kamienica nigdy nie należała do miejscowego historyka, nauczyciela gimnazjalnego, a przede wszystkim - co nadaje temu wątkowi najwięcej smaku - mistrza loży masońskiej Friedricha Juliusa Schmidta, jak podaje się w niektórych publikacjach. Nie oznacza to jednak, że nie miał on z kamienicą żadnego związku. Schmidt wynajmował tutaj mieszkanie, a w 1892 r. zmarł w tym domu, co potwierdza jego akt zgonu przechowywany obecnie w Archiwum Państwowym we Wrocławiu. Z adresem Moltkestraße 21 był więc związany bezpośrednio, lecz jako lokator, a nie jako właściciel.
🧱 Pierwotnie kamienica była mniejsza od obecnej. Na planie miasta z 1895 r. widoczny jest pierwszy człon zabudowy, a więc kamienica z czerwonej cegły klinkierowej w jej pierwotnej bryle, zakończona ścianą z narożnikiem zwieńczonym ozdobną wieżyczką - dopiero na przełomie XIX i XX w. budynek powiększono o drugą część, rozbudowując go w stronę ul. Wrocławskiej. Dzisiejsza bryła jest zatem rezultatem co najmniej dwóch etapów budowy, a więc inwestycji z lat 1889-90 oraz późniejszej rozbudowy przeprowadzonej najpewniej na początku XX w.
👤 Friedrich Julius Schmidt, urodzony w 1816 r., był nauczycielem, profesorem, doktorem filozofii i jednym z najważniejszych badaczy dziejów dawnej Świdnicy. Napisał dwutomową „Geschichte der Stadt Schweidnitz”, publikował opracowania poświęcone miastu, szkolnictwu, Kościołowi Pokoju oraz lokalnym dziejom protestantyzmu. Zmarł w 1892 r., a więc mógł mieszkać w nowo wybudowanym domu Urbana najwyżej przez około 2-3 lata. Sam fakt jego śmierci pod tym adresem nie oznacza jeszcze, że "masońską" dekorację portalu wykonano specjalnie ze względu na jego obecność.
⚒️ Masońska przynależność Schmidta nie budzi natomiast żadnych wątpliwości. Do wolnomularstwa został przyjęty 10 września 1847 r. Początkowo działał w świdnickiej loży „Zur wahren Eintracht”, czyli „Pod Prawdziwą Jednością”, a po 1857 r. przeszedł do loży „Herkules”. Funkcję Mistrza Katedry „Herkulesa” sprawował w latach 1858-61, a następnie nieprzerwanie od 1863 r. do śmierci w 1892 r. Z powodu jego długoletniej pozycji w miejscowym środowisku żartobliwie nazywano go nawet „panującym nad Świdnicą”.
📚 Schmidt był również aktywnym autorem prasy masońskiej. Publikował między innymi w „Bauhütte”, „Freimaurer-Zeitung” i „Schlesisches Logenblatt”. W 1871 r. na łamach „Freimaurer-Zeitung” ogłosił wieloczęściowe opracowanie poświęcone pierwszemu stuleciu działalności świdnickiego „Herkulesa”, a w 1882 r. temat ten rozwinął w „Schlesisches Logenblatt”. Jego nagrobek na cmentarzu przy Kościele Pokoju opatrzono cyrklem i węgielnicą, czyli jednoznacznymi znakami jego przynależności do loży.
🔺 Dzięki aktywności Schmidta 17 września 1859 r. powstała w Świdnicy filia wrocławskiej szkockiej loży wyższych stopni „Montana”. Należało do niej początkowo jedenastu świdnickich mistrzów. Po ponad trzydziestu latach, 17 września 1891 r., filia usamodzielniła się jako Loża św. Andrzeja „Virtus”, dwudziesta siódma loża szkocka działająca w systemie Wielkiej Loży Krajowej. Schmidt stanął na jej czele i kierował nią do śmierci.
🏛️ Kamienica przy ul. 1 Maja 27 nigdy nie była jednak oficjalną siedzibą świdnickiej loży. „Herkules” spotykał się kolejno m.in. przy dzisiejszych ulicach Trybunalskiej 19, Mennickiej i Kazimierza Pułaskiego 51, Grodzkiej 22 oraz Kolejowej 21, a od 1885 r. w budynku przy ówczesnej Peterstraße 19, na rogu obecnych ulic Bohaterów Getta i Marii Konopnickiej. Druga duża loża, „Zur wahren Eintracht”, od 1883 r. posiadała własny gmach przy obecnej Al. Niepodległości 14 (dawny Dom Nauczyciela). „Virtus” korzystała natomiast z pomieszczeń swojej loży macierzystej.
🪚 Właściciel kamienicy przy ul. 1 Maja 27, Konstantin Urban, był mistrzem ciesielskim, przedsiębiorcą budowlanym i członkiem świdnickiego magistratu. Już w 1876 r. mieszkał w sąsiednim domu, oznaczonym później numerem 19, odpowiadającym obecnej kamienicy przy ul. 1 Maja 25. Księga adresowa z 1905 r. wymienia go jako właściciela obu nieruchomości - Moltkestraße 19 i 21. W tej drugiej mieszkał wtedy także dyplomowany architekt Heinrich Urban (najpewniej syn Konstantina), a ponadto mistrz ciesielski Ernst Hanke oraz nauczycielka Amanda Krause z owdowiałą Amalie Krause.
📐 Heinrich Urban, urodzony w 1874 r., zdążył w młodym wieku zaprojektować kilka charakterystycznych obiektów w Świdnicy. Najważniejszym z nich był ukończony w 1907 r. kompleks szkolno-wychowawczy Fundacji A. Kessela (Szkoła Podstawowa nr 8 wraz z dawną salą gimnastyczną - kościołem św. Andrzeja Boboli). Za żonę pojął Ernę Schramm, córkę miejskiego architekta Rudolfa Schramma, co dodatkowo wiązało rodzinę Urbanów ze świdnickim środowiskiem budowlanym.
📰 Kariera Heinricha Urbana została przerwana 6 sierpnia 1907 r. Podczas ćwiczeń wojskowych w Nysie, gdzie służył jako porucznik rezerwy 6. Batalionu Pionierów, doznał udaru cieplnego i zmarł w wieku niespełna 33 lat. Nekrolog wskazuje jako "dom żałoby" (Trauerhaus) ul. 1 Maja 27. Pogrzeb odbył się 9 sierpnia, a kondukt wyruszył punktualnie o 16:00 z kamienicy na cmentarz przy Kościele Pokoju. Nie wiadomo natomiast, czy Heinrich Urban uczestniczył w projektowaniu rozbudowy rodzinnego domu. Jest to prawdopodobne ze względu na jego zawód i miejsce zamieszkania, ale nie zostało to dotychczas potwierdzone.
🏗️ Dekorację portalu można zatem odczytywać na dwóch poziomach. Cyrkiel, węgielnica, młotek, kamień surowy i obrobiony należały do podstawowego języka symbolicznego wolnomularstwa, w którym praca nad kamieniem oznaczała moralne i intelektualne doskonalenie człowieka. Jednocześnie były to zwyczajne narzędzia i atrybuty zawodowe mistrza ciesielskiego, budowniczego, kamieniarza i architekta. W domu należącym do Konstantina Urbana i zamieszkanym przez Heinricha Urbana taki program dekoracyjny mógł przede wszystkim podkreślać budowlane profesje rodziny.
🔍 W obszernym opracowaniu Wolfganga J. Brylli dotyczącym świdnickich lóż, opartym m.in. na zachowanych rocznikach wykazów członkowskich „Herkulesa” i „Zur wahren Eintracht”, nazwisko Urban nie występuje. Nie pojawia się również w dostępnych zestawieniach członków „Virtus” ani „Wewnętrznego Wschodu” ("Innerer Orient"). Nie ma więc obecnie podstaw do stwierdzenia, że Konstantin Urban lub Heinrich Urban byli masonami.
👥 W historii domu pojawia się natomiast jeszcze jeden interesujący trop. W księdze adresowej z 1929 r., już po zmianie numeracji z Moltkestraße 21 na 27, jako właścicielka figuruje Klara Urban, wdowa po mistrzu ciesielskim i radnym. Pod tym samym adresem mieszkała Klara Bülow, określona jako wdowa po profesorze. Wśród członków loży „Herkules” znajdował się profesor gimnazjalny Georg Bülow, żyjący w latach 1866-1926. Zbieżność zawodu, nazwiska i chronologii pozwala podejrzewać, że była to wdowa po profesorze, ale teza ta wymaga jeszcze weryfikacji.
📖 W 1929 r. w kamienicy mieszkali ponadto zegarmistrz Friedrich Müller, wdowa Martha Stroutz, sekretarz pocztowy Gottlieb Tomuschat oraz urzędnik bankowy Konstantin Urban, zapewne przedstawiciel młodszego pokolenia rodziny. Klara Urban pozostawała równocześnie właścicielką sąsiedniego domu pod numerem 25. Potwierdza to, że obie nieruchomości pozostawały w rękach rodziny co najmniej od końca XIX w. do okresu międzywojennego.
