15/05/2025
🧱 LÒ GỐM HƯNG LỢI – MẢNH GỐM VỠ GIỮA LÒNG SÀI GÒN 🏺
Di tích khảo cổ học duy nhất trong nội thành TP.HCM – được công nhận cấp quốc gia từ năm 1998.
------------------------------------
Nếu bạn từng đi qua kênh Ruột Ngựa hay con đường Lò Siêu, có thể bạn đã lướt ngang một vùng đất từng đỏ lửa suốt hơn 150 năm: xóm Lò Gốm – cái tên từng gắn liền với những chiếc lu ba đôi, siêu đất, tô gà, bát men xanh lam đặc trưng của Sài Gòn xưa.
🌊 Lịch sử bắt đầu từ dòng kênh:
Năm 1772, dưới thời chúa Nguyễn, kênh Ruột Ngựa được đào để nối sông Cát (nay là sông Bến Nghé) với vùng phía Tây Sài Gòn – khu vực mà sau này hình thành nên xóm Lò Gốm.
Đến đầu thế kỷ 19, bản đồ phủ Gia Định của Trần Văn Học đã ghi rõ “Xóm Lò Gốm”, bao gồm làng Hòa Lục (quận 8), Phú Định – Phú Lâm (quận 6), và Phú Giáo – Gò Cây Mai (quận 11). Đây từng là trung tâm sản xuất gốm lớn nhất Nam Bộ thời bấy giờ.
🔥 Lò gốm Hưng Lợi – thuộc làng Hòa Lục, nằm ven kênh, được xây dựng trên một gò đất rộng gần 10.000m². Theo kết quả khai quật năm 1997-1998, khu lò có tới ba tầng lò nung chồng lên nhau qua nhiều giai đoạn sản xuất. Mỗi lò là một minh chứng cho kỹ thuật thủ công bậc thầy: lò ống dài, nền dốc đều từ bầu lửa (hướng Bắc) xuống ống khói (hướng Nam), cửa lò mở ra phía Đông – nơi sản phẩm gốm ra đời rồi theo kênh mà đi khắp miền Nam.
🏺 Sản phẩm tiêu biểu gồm:
- Lu ba đôi, khạp sành, ơ, siêu, chậu hoa, tô, dĩa, muỗng...
- Gốm men nâu, men vàng (men “da lươn”), men xanh lam, xanh đồng.
- Một số hiện vật in chữ Hán nổi: “Hưng Lợi Diêu” – dấu niêm phong của làng gốm.
- Đặc biệt có những tô vẽ con gà, thìa cá vàng, chậu kiểng in nổi mô-típ Bát Tiên, Mai – Điểu, Tùng – Hạc,… thể hiện sự giao thoa với mỹ thuật Hoa – Việt cuối thế kỷ 19.
🏚 Và rồi, xóm Lò Gốm tắt lửa.
Từ đầu thập niên 1940, trước làn sóng đô thị hóa của Sài Gòn – Chợ Lớn, những lò gốm và cả làng nghề bị đẩy ra vùng ven. Vị trí đắc địa của Hưng Lợi không còn là lợi thế – đất nguyên liệu biến mất, hệ thống kênh không còn thông thương. Xóm nghề nhường chỗ cho nhà phố, chợ búa, phố xá. Cái còn lại là một gò đất lặng lẽ, đôi cây keo già, vài ao trũng – và những mảnh gốm vỡ kể chuyện một thời rực lửa.
📍 LÒ GỐM HƯNG LỢI – PHƯỜNG 16, QUẬN 8, TP.HCM
Được công nhận Di tích khảo cổ học quốc gia theo Quyết định số 722/QĐ-BVHTT ngày 25/4/1998.
---------------------------
Các hiện vật hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử TP.HCM.
Tài liệu tham khảo:
- Gia Định thành thông chí Tập trung của Trịnh Hoài Đức.
- Địa chí văn hóa TP (tập 2) của giáo sư Trần Văn Giàu.
- Gia Định phong cảnh vịnh của Truong Vĩnh Ký.
- Sài Gòn năm xưa của Vương Hồng Sển.
