04/09/2026
⚠ STANOWISKO POLSKIEJ SIECI ORGANIZACJI ARCHITEKTONICZNYCH W SPRAWIE NARODOWEGO INSTYTUTU ARCHITEKTURY I URBANISTYKI ⚠
Organizacje tworzące Polską Sieć Organizacji Architektonicznych, reprezentujące różne obszary środowiska architektury, urbanistyki, planowania przestrzennego, ochrony dziedzictwa oraz kultury przestrzeni, wyrażają uznanie dla działalności Narodowy Instytut Architektury i Urbanistyki oraz zwracają się do Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego o dalsze zapewnienie warunków dla jego stabilnego funkcjonowania i rozwoju.
NIAiU jest obecnie jedyną państwową instytucją kultury, której działalność w tak szerokim zakresie poświęcona jest architekturze, urbanistyce i jakości środowiska zbudowanego. Łączy działalność
badawczą, edukacyjną, wystawienniczą, wydawniczą i popularyzatorską z refleksją nad współczesnymi procesami kształtowania przestrzeni oraz ochroną i dokumentowaniem dziedzictwa architektonicznego i urbanistycznego Polski.
✅ NIAiU jako element realizacji zobowiązań Polski
Szczególnego znaczenia działalność Instytutu nabiera w kontekście Deklaracji z Davos „Ku wysokiej jakości Baukultur dla Europy”, podpisanej w 2018 roku także przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej.
Przyjmując Deklarację, Polska znalazła się wśród państw, które uznały, że jakość środowiska zbudowanego jest elementem kultury i przedmiotem odpowiedzialności publicznej, a wysoka jakość Baukultur powinna być realizowana nie tylko poprzez ochronę dziedzictwa, lecz również poprzez odpowiedzialne kształtowanie współczesnych miast, wsi, budynków, infrastruktury i krajobrazu.
Powołanie Narodowego Instytutu Architektury i Urbanistyki należy postrzegać jako jeden z najważniejszych instytucjonalnych elementów realizacji przez Polskę tego kierunku działania. Działalność NIAiU pozwala bowiem łączyć troskę o dziedzictwo z odpowiedzialnością za jakość przestrzeni tworzonej współcześnie i przekazywanej przyszłym pokoleniom.
✅ Przestrzeń jest zasobem państwa
Polska przestrzeń – zarówno zbudowana, jak i otwarta – jest jednym z podstawowych i nieodnawialnych zasobów naszego kraju. Jej jakość wpływa bezpośrednio na warunki życia obywateli, zdrowie, bezpieczeństwo, dostępność mieszkań i usług publicznych, mobilność, odporność na zmiany klimatu oraz poczucie tożsamości i więzi społecznych.
Jakość przestrzeni ma również wymiar gospodarczy. Sposób planowania miast i obszarów wiejskich wpływa na koszty infrastruktury i usług publicznych, transportu i energii, atrakcyjność inwestycyjną miejsc, wartość nieruchomości, rozwój turystyki, produktywność oraz konkurencyjność polskich miast i regionów.
Dlatego architektura i urbanistyka nie mogą być traktowane wyłącznie jako obszar estetyki ani wyłącznie jako część polityki ochrony dziedzictwa. Są elementem polityki rozwoju państwa i jednym z narzędzi budowania jakości życia jego mieszkańców.
W tym znaczeniu Narodowy Instytut Architektury i Urbanistyki powinien być postrzegany nie tylko jako instytucja zajmująca się dziedzictwem architektonicznym, lecz również jako instytucja
państwa zajmująca się kulturą przestrzeni i jakością środowiska życia Polaków.
✅ Nowe zadania związane z Polityką Architektoniczną Państwa
Znaczenie NIAiU staje się szczególnie istotne wobec prowadzonych obecnie prac nad pierwszą kompleksową Polityką Architektoniczną Państwa, przygotowywaną przez Zespół doradczy do spraw opracowania Polityki Architektonicznej Państwa, będący organem pomocniczym ministra właściwego do spraw budownictwa, planowania przestrzennego i mieszkalnictwa.
Powstanie Polityki Architektonicznej Państwa może stworzyć nowy etap odpowiedzialności państwa za jakość środowiska zbudowanego. Jej przyjęcie będzie jednak początkiem, a nie zakończeniem procesu. Skuteczność Polityki zależeć będzie od jej wdrażania, monitorowania, ewaluacji, prowadzenia badań, gromadzenia wiedzy, edukacji oraz upowszechniania standardów jakości.
W naszej ocenie Narodowy Instytut Architektury i Urbanistyki posiada szczególne kompetencje i potencjał, aby uczestniczyć w tym procesie, współpracując z właściwymi ministerstwami,
samorządami terytorialnymi, środowiskami zawodowymi i naukowymi oraz organizacjami społecznymi.
NIAiU może stać się jednym z ważnych instytucjonalnych ogniw zapewniających ciągłość Polityki Architektonicznej Państwa niezależnie od zmian administracyjnych i politycznych, a także miejscem gromadzenia wiedzy o stanie polskiej przestrzeni i skuteczności działań podejmowanych na rzecz podnoszenia jej jakości.
✅ Wspólna odpowiedzialność za kulturę przestrzeni
Organizacje tworzące Polską Sieć Organizacji Architektonicznych deklarują gotowość współpracy z Narodowym Instytutem Architektury i Urbanistyki w realizacji tych celów. Jest dla nas oczywiste, że Środowisko polskich architektów powinno mieć wpływ na program i sposób realizacji Misji Instytutu. Niekwestionowana, obecna pozycja Instytutu jako jednostki badawczo-naukowej, wydawniczej i edukacyjnej musi być utrzymana. Zagwarantować to mogą wyłącznie wysokie oczekiwania co do kompetencji dyrekcji i pracowników oraz transparentność procedur ich wyboru.
Jednocześnie pragniemy podziękować Ministrowi Kultury i Dziedzictwa Narodowego za stworzenie oraz dotychczasowe wspieranie instytucji, która przez blisko dekadę konsekwentnie buduje społeczną świadomość znaczenia architektury i urbanistyki oraz tworzy przestrzeń współpracy pomiędzy kulturą, nauką, praktyką zawodową i społeczeństwem.
Uważamy, że zachowanie, stabilne finansowanie i dalszy rozwój Narodowego Instytutu Architektury i Urbanistyki leżą w interesie publicznym.
Wobec nowych wyzwań stojących przed Polską nie powinniśmy ograniczać jego roli, lecz wykorzystać zgromadzony przez Instytut dorobek, doświadczenie i kompetencje do realizacji szerszej polityki jakości przestrzeni.
Dobra architektura i dobrze zaplanowana przestrzeń nie są luksusem. Są częścią infrastruktury jakości życia, rozwoju gospodarczego i kultury państwa.
Narodowy Instytut Architektury i Urbanistyki jest potrzebnym państwu narzędziem budowania tej jakości.
Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego Stowarzyszenie Architektów Polskich
