03/09/2026
Hãy cẩn trọng trong việc sử dụng chất liệu văn hóa của các dân tộc ứng dụng vào thiết kế thời trang.
Khăn Piêu là biểu tượng văn hóa của dân tộc Thái Tây Bắc, chiếc khăn gắn liền với đời sống tâm linh, tình yêu và bản sắc tộc người luôn được giữ gìn và đội trên đầu
Việc biến chiếc khăn Piêu thành tà váy phần dưới cơ thể là việc làm thiếu văn hóa đi ngược lại phong tục và xúc phạm cộng đồng người Thái.
TỪ "THIÊN ĐƯỜNG VỚI NGƯỜI THƯƠNG" ĐẾN MỘT GÓC NHÌN CÔNG NGHIỆP VĂN HOÁ
Mới đây, cộng đồng mạng lên tiếng về việc ca sĩ Phương Mỹ Chi (PMC) sử dụng chiếc khăn Piêu không đúng cách sử dụng trong văn hoá của người Thái. Một điều chúng ta cần đặt ra câu hỏi: tại sao những lỗi liên quan đến văn hoá thuộc các nhóm cộng đồng dân tộc thiểu số luôn xảy ra mà không có sự khắc phục nào từ phía người khai thác?
Theo chia sẻ của anh Sầm Công Danh:
Khi sử dụng văn hoá các tộc người làm chất liệu cho các sản phẩm âm nhạc và hình ảnh liên quan đến văn hoá tộc người luôn luôn phải rất cẩn trọng, cẩn trọng để không sa lầy vào những kiêng kị mà chính tộc người được sử dụng làm chất liệu đó đã đặt ra. Điều đó nghe có vẻ quen thuộc nhưng có vẻ vẫn không thực sự được tuân thủ.
Trường hợp của ca sĩ Phương Mỹ Chi (PMC) trong ca khúc mới phát hành gần đây là “Chọn mặt gửi vàng” với văn hoá dân tộc Thái lại nổi lên như một trường hợp minh chứng cho điều tôi vừa nói ở trên. Điều tôi ấn tượng với loạt ca khúc trong album lần này của PMC có 2 điểm: thứ nhất là sử dụng chất liệu văn hoá từ người Việt (Kinh) lẫn một số dân tộc thiểu số (Thái, Khmer, Êđê), và thứ hai là dàn cố vấn hùng hậu khiến báo mạng tốn không ít 'giấy mực' và video. Quả thực, tôi cũng rất hi vọng vào album này, bởi vì ca khúc mở màn lấy chất liệu từ văn hoá Khmer Nam Bộ là “Thiên đường với người thương” được chính cộng đồng người Khmer Nam Bộ khen hết nấc và gần như không có gì để chê.
Ấy vậy mà khi chuyển sang dân tộc Thái thì có vẻ câu chuyện đã khác. Cái đầu tiên tôi cảm thấy là có vẻ ekip làm việc của PMC vẫn theo một lối nghĩ cũ là “dân tộc Thái ở đâu cũng như nhau” thì phải. Nếu quả thực như vậy thì “no, no”! Các vùng Thái ở Việt Nam thuộc về những truyền thống trang phục khác nhau, và ít nhiều khác nhau về các quan niệm tâm linh và tiêu chuẩn thẩm mĩ. Không nên đem một người Thái ở Sơn La ra để hỏi về những thứ của một người Thái ở Nghệ An hay ngược lại. Điều này phản ánh ở trong ca khúc “Chọn mặt gửi vàng” kia, khi các hình ảnh “khăn piêu”, “hoa ban” thuộc về khối Thái ở Tây Bắc, nếu vậy thì một người Thái ở Tây Bắc rõ ràng sẽ có thẩm quyền hơn khi nói về những biểu tượng này.
Cái thứ hai, đó là trong MV Intro của Album, ở phút 00:36 thì có hình ảnh PMC mặc trang phục với phần váy sử dụng khăn Piêu của nhóm Thái Đen (Tay Đăm) ở Tây Bắc. Một lần nữa, phần sử dụng chất liệu này của PMC lại giẫm vào vết xe đổ của nhóm nhạc F Band trong tháng 10 năm 2014, khi nhóm này đã sử dụng khăn Piêu của Thái Đen để làm khố. Khăn đội đầu của phụ nữ Thái (khăn Piêu của Thái Đen Tây Bắc, khăn Xéo của Thái Thanh Hoá, Hoà Bình và khăn Tại của nhóm Thái ở Nghệ An) đều là những thứ kiêng không sử dụng từ phần thắt lưng trở xuống. Đối với người Thái nói chung, đầu là bộ phận nhạy cảm khi nó là đầu mối của tất cả hồn vía con người (chom khoăn/chóm vắn), mà chính đầu mối của hồn vía thông với các chỉ bảo của thần linh về phúc báu, vận hạn… nên nếu cho vạt đội đầu xuống phần thân dưới thì sẽ làm ô uế, không tốt cho sinh mệnh. Thế nên, đã không dùng thì thôi, chứ dùng thì phải dùng cho đúng.
Sự cố lần này, dù cố ý hay không thì cũng là một bài học quý cho PMC cũng như những nghệ sĩ hay đơn vị khác khi sử dụng các vật phẩm văn hoá từ các dân tộc thiểu số. PMC là một nghệ sĩ trẻ có tương lai, vì thế nên “chọn mặt gửi vàng” cho kĩ và có trách nhiệm đối với các sản phẩm của mình, cũng như đội ngũ tìm hiểu nên có hiểu biết nhất định về văn hoá khi làm về văn hoá.
Từ trường hợp của ca sĩ Phương Mỹ Chi, chúng ta cần đặt một câu hỏi lớn hơn: Trong xu hướng công nghiệp văn hoá - hình ảnh dân tộc thiểu số được đặt ở tâm thế/vị trí như thế nào?
Việt Nam là một quốc gia đa dân tộc, với tài nguyên văn hoá rất phong phú, là vùng đất màu mỡ để phát triển lĩnh vực công nghiệp văn hoá (cultural industries). Chính vì thế, Đảng và Nhà Nước đặc biệt chú trọng phát triển lĩnh vực này trong thời đại "kỷ nguyên mới" của dân tộc. Hiện nay, nền kinh tế Việt Nam đang phát triển theo xu thế của thời đại hội nhập quốc tế, việc thúc đẩy lĩnh vực công nghiệp văn hoá để đẩy mạnh quảng bá hình ảnh quốc gia là một hướng đi rất phù hợp với thời đại, đồng thời lĩnh vực này trở thành bộ phận quan trọng của nền kinh tế và có những đóng góp rất lớn cho việc tăng trưởng chung của quốc gia.
Với một quốc gia đa dân tộc, tài nguyên văn hoá hoá không thiếu, quan trọng là việc khai thác và sáng tạo nó như thế nào để tránh xảy ra mâu thuẫn, hiểu sai về truyền thống và thể hiện sự tôn trọng đối văn hoá các tộc người. Theo UNESCO: “Công nghiệp văn hóa là các ngành công nghiệp sử dụng các sáng tạo, kỹ năng và trí tuệ nguyên gốc của các cá nhân, có tiềm năng tạo ra của cải vật chất dưới dạng hàng hóa có hàm lượng trí tuệ cao và tạo ra công ăn việc làm cho nhiều thế hệ”. Đó “là sự kết hợp giữa sáng tạo, sản xuất và khai thác các nội dung có bản chất phi vật thể và văn hóa, tạo thành các sản phẩm văn hóa, được bảo vệ bởi luật bản quyền”_(Nguồn: nhandan.vn).
Công nghiệp văn hoá đề cao tính sáng tạo, thách thức cho những người khai thác là làm sao để biến những sản phẩm văn hoá truyền thống trở thành sản phẩm công nghiệp văn hoá tránh tình trạng hiểu sai đối với giá trị truyền thống mang tính tộc người, hoặc không biến các nhóm dân tộc thiểu số là đối tượng bị khai thác. Bên cạnh đó, công nghiệp văn hoá đặc biệt chú trọng đến sở hữu trí tuệ, việc xây dựng luật bản quyền và sở hữu cần chú trọng nhiều hơn về "đồng sáng tạo" và sản phẩm trí tuệ thuộc văn hoá cộng đồng. Đây là một vấn đề mà chúng tôi nghĩ rằng, chúng ta cần phải nghĩ đến và bàn bạc kỹ hơn để tránh những xung đột cũng như thiệt thòi đối với các nhóm thiểu số.
Cuối cùng, công nghiệp văn hoá không nên chỉ chú trọng vào mặt khai thác, sáng tạo, sở hữu mà cần đẩy mạnh giáo dục văn hoá, trong đó cần làm rõ việc tôn trọng sự đa dạng văn hoá tộc người, giáo dục không chỉ mang tính đối phó mà cần nghiêm túc đi vào thực tiễn cộng đồng để hiểu giá trị văn hoá và tôn trọng chủ thể văn hoá.
LIÊN HỆ CHÚNG TÔI:
- Fanpage: Mạng lưới Tiên Phong Việt Nam
- Email: [email protected]
